به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، دیوارها، ساختمانها، پلها، ایستگاههای حملونقل، تابلوهای شهری و دیگر فضاهای عمومی میتوانند به بستری برای خلق یک اثر هنری تبدیل شوند.
بااینحال، استریت آرت را نمیتوان صرفاً «هر نقاشی روی دیوار» دانست. این اصطلاح در تاریخ هنر معاصر به مجموعهای از شیوهها و رویکردهایی اشاره دارد که رابطهای مستقیم با فضای عمومی، مخاطب عمومی و مسائل اجتماعی و فرهنگی برقرار میکنند.
در استریت آرت، خیابان فقط محلی برای قرارگرفتن اثر نیست؛ بلکه بخشی از معنا و تجربه اثر هنری به شمار میرود.
استریت آرت چیست؟
استریت آرت را میتوان هنری دانست که در ارتباط مستقیم با فضای عمومی و زندگی شهری شکل میگیرد و معمولاً میکوشد توجه مخاطب را به یک ایده، مسئله یا تجربه جلب کند.
مخاطب برای دیدن بسیاری از آثار هنر خیابانی لازم نیست وارد گالری شود یا بلیت بخرد. اثر ممکن است در مسیر روزمره مردم قرار داشته باشد و فرد کاملاً اتفاقی با آن روبهرو شود.
همین ویژگی باعث شده استریت آرت رابطهای متفاوت با مخاطب برقرار کند.
هنر خیابانی میتواند:
- یک پیام اجتماعی یا سیاسی را منتقل کند؛
- فضای فراموششدهای از شهر را زنده کند؛
- هویت بصری یک محله را تغییر دهد؛
- درباره مسائل فرهنگی و اجتماعی گفتوگو ایجاد کند؛
- یا صرفاً تجربهای تصویری و متفاوت برای شهروندان بسازد.
البته تعریف واحد و کاملاً مورد توافقی از استریت آرت وجود ندارد. قرارگرفتن یک اثر در فضای عمومی، بهتنهایی برای قراردادن آن در دسته هنر خیابانی کافی نیست؛ زیرا نوع ارتباط اثر با محیط، مخاطب، پیام و شیوه اجرا نیز اهمیت دارد.
تفاوت استریت آرت و گرافیتی
استریت آرت و گرافیتی گاهی در کنار یکدیگر استفاده میشوند، اما این دو اصطلاح دقیقاً مترادف نیستند.
گرافیتی مدرن بیش از هر چیز با فرهنگ نوشتاری خیابانی، نامنویسی، حروفنگاری، قطارهای شهری و فرهنگ هیپهاپ پیوند دارد.
در مقابل، استریت آرت دامنه گستردهتری از روشها و بیانهای تصویری را شامل میشود؛ از جمله:
- شابلون؛
- نقاشی دیواری؛
- پوستر؛
- کلاژ؛
- چسباندن آثار روی دیوار؛
- مداخله در عناصر شهری؛
- چیدمان؛
- و برخی شکلهای مجسمهسازی در فضای عمومی.
گرافیتی در شکل کلاسیک خود اغلب بر هویت هنرمند یا گروه هنرمندان تأکید دارد. نام یا نشانه هنرمند میتواند بخش مهمی از اثر باشد.
در مقابل، بسیاری از هنرمندان استریت آرت تلاش میکنند پیام، تصویر یا ایده اثر را در مرکز توجه قرار دهند.
البته این تفاوت مطلق نیست و میان گرافیتی و استریت آرت همپوشانی زیادی وجود دارد. بنابراین میتوان گفت گرافیتی و استریت آرت خویشاوند نزدیکاند، اما یکی را نباید صرفاً نام دیگر دیگری دانست.
تاریخچه استریت آرت
ریشههای هنر در فضای عمومی بسیار قدیمیتر از چیزی است که امروز با عنوان استریت آرت شناخته میشود.
انسانها از گذشته روی دیوارها نشانه، تصویر و نوشته ایجاد کردهاند. در شهر باستانی پمپئی نیز نمونههایی از نوشتههای دیواری باقی مانده است که موضوعاتی مانند شوخی، سیاست و زندگی روزمره را دربر میگرفتند.
بااینحال، استریت آرت به معنای معاصر آن، بیشتر از دل تحولات هنری و فرهنگی قرن بیستم شکل گرفت.
گرافیتی شهری، فرهنگ هیپهاپ، جنبشهای اعتراضی، هنر زیرزمینی و علاقه هنرمندان به استفاده از فضاهای عمومی، زمینه شکلگیری این جریان را فراهم کردند.
در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، گرافیتی نیویورک به یکی از پدیدههای مهم فرهنگ شهری تبدیل شد. نوشتهها و تصاویر روی قطارهای مترو، دیوارها و دیگر سطوح شهری ظاهر میشدند.
برخی از هنرمندان این جریان بعدها وارد فضای رسمی هنر شدند و آثارشان در گالریها و موزهها به نمایش درآمد. این روند، مرز میان هنر خیابانی و هنر رسمی را تغییر داد.
باسکیا؛ از خیابانهای نیویورک تا هنر معاصر
ژان-میشل باسکیا یکی از مهمترین نمونههای هنرمندی است که مسیر خود را از فضای خیابانی به هنر رسمی ادامه داد.
باسکیا ابتدا با نام SAMO شناخته میشد و در خیابانهای نیویورک نوشتهها و آثار متنی و شاعرانه ایجاد میکرد.
او بعدها وارد فضای گالریها و مجموعههای هنری شد و به یکی از چهرههای تأثیرگذار هنر معاصر تبدیل شد.
ویژگی مهم آثار باسکیا، ترکیب متن، تصویر، نشانه، عدد، نماد و عناصر بصری متنوع بود.
آثار او گاهی حالوهوایی خام، سریع و خیابانی داشتند؛ اما در پس این ظاهر، موضوعاتی مانند نژاد، قدرت، طبقه اجتماعی، تاریخ و هویت انسانی دیده میشد.
اهمیت باسکیا در تاریخ هنر خیابانی فقط به فعالیتهای اولیه او در خیابان محدود نمیشود. مسیر حرفهای او نشان داد که زبان بصری شکلگرفته در خیابان میتواند وارد نظام رسمی هنر شود و بسیاری از ویژگیهای انتقادی و شهری خود را حفظ کند.
کیث هرینگ؛ هنر ساده برای مخاطب عمومی
کیث هرینگ از دیگر هنرمندان مهمی بود که میان فضای شهری و هنر رسمی ارتباط برقرار کرد.
او با استفاده از خطوط ساده، پیکرههای متحرک، سگهای نمادین، کودکان و نشانههای تکرارشونده، زبانی تصویری ساخت که برای مخاطبان عمومی قابل فهم بود.
هرینگ در ایستگاههای مترو و فضاهای شهری فعالیت میکرد و آثارش را به موضوعاتی مانند صلح، تبعیض، بیماری ایدز، حقوق کودکان و مسئولیت اجتماعی پیوند میزد.
زبان تصویری ساده اما پرتحرک او باعث شد آثارش از مرزهای گالریها فراتر بروند و در حافظه عمومی شهروندان باقی بمانند.
بنکسی؛ مشهورترین چهره هنر خیابانی
وقتی صحبت از استریت آرت میشود، نام بنکسی تقریباً بهطور اجتنابناپذیری مطرح میشود.
بنکسی هنرمند ناشناس بریتانیایی است که فعالیت شناختهشدهاش از صحنه زیرزمینی بریستول در دهه ۱۹۹۰ آغاز شد.
او بعدها با استفاده از شابلون، تصویرهای ساده و قابل تشخیص و طنز سیاسی و اجتماعی، به یکی از مشهورترین چهرههای هنر خیابانی تبدیل شد.
شابلون یا استنسیل نقش مهمی در زبان بصری بنکسی دارد. این روش به هنرمند اجازه میدهد تصویر را با سرعت بیشتری روی سطح شهری اجرا کند و در عین حال فرم و جزئیات آن را کنترل کند.
آثار بنکسی اغلب از ترکیب یک تصویر ساده با موقعیتی روزمره یا جملهای کوتاه ساخته میشوند و موضوعاتی مانند موارد زیر را مطرح میکنند:
- جنگ؛
- قدرت؛
- مصرفگرایی؛
- نابرابری اجتماعی؛
- مهاجرت؛
- کنترل سیاسی؛
- و رابطه انسان با رسانه.
ناشناختهماندن هویت بنکسی نیز به بخش مهمی از روایت پیرامون آثار او تبدیل شده است؛ اما اهمیت او فقط به ناشناسبودنش محدود نمیشود.
آثار بنکسی نشان میدهند که چگونه یک تصویر ساده در فضای عمومی میتواند وارد بحثهای گسترده فرهنگی و سیاسی شود.
مهمترین تکنیکهای استریت آرت
استریت آرت یک سبک تصویری واحد نیست و هنرمندان این حوزه از روشهای گوناگونی استفاده میکنند.
همین تنوع، یکی از دلایل دشواری تعریف دقیق آن است.
شابلون یا استنسیل
شابلون یکی از شناختهشدهترین تکنیکهای استریت آرت است.
در این روش، هنرمند ابتدا الگوی تصویر را آماده میکند و سپس با اسپری یا رنگ، تصویر را روی سطح منتقل میسازد.
سرعت اجرا، امکان تکرار تصویر و قابلیت انتقال جزئیات مشخص، شابلون را به ابزاری مناسب برای فضای شهری تبدیل کرده است.
بنکسی از شناختهشدهترین هنرمندانی است که این تکنیک را بهصورت گسترده به کار برده است.
نقاشی دیواری یا مورال
نقاشی دیواری یا مورال از دیگر شکلهای مهم هنر خیابانی است.
این آثار میتوانند بسیار بزرگ باشند و گاهی تمام سطح یک دیوار یا نمای ساختمان را دربر بگیرند.
مورال معمولاً ظرفیت بیشتری برای روایت تصویری، شخصیتپردازی و ترکیببندی پیچیده دارد و در بسیاری از شهرها برای بازآفرینی فضاهای شهری استفاده میشود.
پوستر و کلاژ
برخی هنرمندان بهجای نقاشی مستقیم روی دیوار، تصویرهای چاپشده را در فضای عمومی نصب میکنند.
این روش امکان تولید تعداد زیادی نسخه از یک اثر را فراهم میکند و میتواند برای انتقال سریع یک پیام به مخاطبان شهری به کار رود.
کلاژ نیز با کنار هم قراردادن تصویر، نوشته، روزنامه، عکس و مواد مختلف، معنایی تازه در محیط شهری ایجاد میکند.
چسباندن و مداخله در فضای شهری
استریت آرت گاهی فراتر از دیوار میرود.
هنرمند ممکن است در یک عنصر شهری مانند تابلو، تیر چراغ برق، صندوق پست، نیمکت یا سازه معماری مداخله کند و معنای جدیدی برای آن بسازد.
در این حالت، خود فضای شهری بخشی از اثر هنری میشود و مخاطب باید اثر را در ارتباط با محیط اطرافش درک کند.
چرا استریت آرت اهمیت دارد؟
یکی از دلایل اهمیت استریت آرت، تغییر رابطه میان اثر هنری و مخاطب است.
در هنر سنتی، مخاطب معمولاً برای دیدن اثر به محل نمایش آن میرود؛ اما در هنر خیابانی، اثر میتواند وارد مسیر روزمره زندگی شود.
مخاطب ممکن است هنگام رفتن به محل کار، خرید، مدرسه یا استفاده از وسایل حملونقل عمومی با یک اثر روبهرو شود.
این ویژگی، استریت آرت را به ابزاری برای بیان مسائل اجتماعی نیز تبدیل کرده است.
هنرمند میتواند درباره موضوعی که در جامعه محل بحث است، اثری در معرض دید عموم ایجاد کند. مخاطب نیز بدون نیاز به پیشزمینه تخصصی میتواند با اثر مواجه شود و درباره آن فکر کند.
ورود استریت آرت به موزهها
ورود هنر خیابانی به موزهها یکی از مهمترین تحولات این حوزه است.
اثر خیابانی معمولاً با مکان، زمان، رهگذران و شرایط محیطی خود معنا پیدا میکند. وقتی بخشی از دیوار جدا و وارد موزه میشود یا تصویری از اثر در گالری به نمایش درمیآید، رابطه آن با فضای اولیه تغییر میکند.
از سوی دیگر، ورود استریت آرت به موزه میتواند به ثبت و حفظ آثاری کمک کند که در شرایط عادی ممکن است بر اثر باران، تخریب، بازسازی ساختمان یا رنگآمیزی دوباره از بین بروند.
نمایشگاهها و برنامههای موزههایی مانند موزه هیرشهورن اسمیتسونین نشان میدهند که نهادهای رسمی هنر دیگر نمیتوانند استریت آرت را صرفاً پدیدهای حاشیهای تلقی کنند.
بااینحال، این انتقال پرسشهایی نیز ایجاد میکند:
- آیا اثر خیابانی بدون فضای شهری هنوز همان اثر قبلی است؟
- چه چیزی از معنای آن هنگام ورود به موزه تغییر میکند؟
- آیا موزه میتواند روح اعتراضی و عمومی اثر را حفظ کند؟
- و چه کسی حق مالکیت یک اثر خلقشده در فضای عمومی را دارد؟
تجاریشدن استریت آرت
تجاریشدن استریت آرت یکی از بحثهای مهم پیرامون این جریان است.
هنری که در ابتدا میتوانست خارج از بازار رسمی و در فضای عمومی شکل بگیرد، بعدها به گالریها، حراجیها و بازار آثار هنری راه پیدا کرد.
بنکسی نمونه روشنی از این تناقض است. آثار او در خیابان و برای دسترسی عمومی خلق میشوند، اما نام او در بازار هنر ارزش اقتصادی بسیار بالایی پیدا کرده است.
در سال ۲۰۱۸ نیز یکی از آثار بنکسی بلافاصله پس از فروش در یک حراجی به شکل برنامهریزیشده تخریب شد؛ اتفاقی که به بحث درباره رابطه هنر خیابانی، بازار هنر و ارزش اقتصادی اثر دامن زد.
این وضعیت یک پرسش اساسی ایجاد میکند:
اگر اثری با هدف انتقاد از بازار یا ساختارهای قدرت در خیابان ایجاد شود، اما بعدها با قیمت بالا در بازار خریدوفروش شود، چه اتفاقی برای معنای اولیه آن رخ میدهد؟
پاسخ واحدی برای این پرسش وجود ندارد؛ اما همین تضاد یکی از موضوعات مهم در مطالعه هنر خیابانی معاصر است.
استریت آرت و هویت شهرها
امروز استریت آرت بخشی از فرهنگ بصری بسیاری از شهرهای جهان شده است.
از دیوارهای بزرگ و نقاشیهای شهری گرفته تا آثار کوچک و مداخلات ظریف در محیط، هنرمندان از فضای شهر بهعنوان بستری برای بیان ایدههای خود استفاده میکنند.
این آثار میتوانند:
- هویت بصری یک محله را تغییر دهند؛
- توجه مردم را به ساختمانی فراموششده جلب کنند؛
- فضای متروکهای را به محل حضور اجتماعی تبدیل کنند؛
- به تاریخ و خاطرات ساکنان یک منطقه اشاره کنند؛
- و به بخشی از تصویر فرهنگی یک شهر تبدیل شوند.
بااینحال، همین روند میتواند پرسشهایی درباره مالکیت فضای عمومی، استفاده تبلیغاتی از هنر خیابانی و تغییر هویت محلهها ایجاد کند.
هنر خیابانی زمانی میتواند نقش اجتماعی مؤثری ایفا کند که با مشارکت جامعه و احترام به بافت فرهنگی منطقه همراه باشد؛ در غیر این صورت، ممکن است به ابزاری صرفاً تزئینی یا تبلیغاتی تبدیل شود.
مشهورترین هنرمندان استریت آرت
از چهرههای تأثیرگذار و شناختهشده هنر خیابانی میتوان به این هنرمندان اشاره کرد:
- بنکسی؛ بهدلیل شابلونهای سیاسی و طنز اجتماعی؛
- ژان-میشل باسکیا؛ برای ترکیب متن، تصویر و نشانههای خیابانی؛
- کیث هرینگ؛ برای زبان تصویری ساده و پیامهای اجتماعی؛
- بلک لو رات؛ از هنرمندان مؤثر در گسترش تکنیک شابلون؛
- و هنرمندان بسیاری که در شهرهای مختلف جهان با نقاشی دیواری، پوستر، کلاژ و مداخلات شهری فعالیت کردهاند.
چند حقیقت خواندنی درباره استریت آرت
- استریت آرت فقط به نقاشی روی دیوار محدود نمیشود.
- فضای عمومی بخشی از معنای بسیاری از آثار هنر خیابانی است.
- گرافیتی و استریت آرت به هم نزدیکاند، اما مترادف کامل نیستند.
- گرافیتی مدرن با فرهنگ هیپهاپ، حروفنگاری و نامنویسی خیابانی پیوند زیادی دارد.
- شابلون یکی از مهمترین تکنیکهای هنر خیابانی است.
- بنکسی از مشهورترین هنرمندان ناشناس جهان به شمار میرود.
- ژان-میشل باسکیا و کیث هرینگ در تغییر مرز میان هنر خیابانی و هنر رسمی نقش داشتند.
- بسیاری از آثار خیابانی بهدلیل شرایط جوی، تخریب یا بازسازی ساختمانها از بین میروند.
- انتقال یک اثر از خیابان به موزه میتواند معنای اولیه آن را تغییر دهد.
- استریت آرت در بسیاری از شهرها به عاملی برای بازتعریف هویت محلهها تبدیل شده است.
- تجاریشدن هنر خیابانی همچنان موضوع بحث میان هنرمندان و منتقدان هنر است.
آینده استریت آرت چگونه خواهد بود؟
استریت آرت در دهههای اخیر از یک جریان حاشیهای به بخشی قابل توجه از فرهنگ بصری معاصر تبدیل شده است.
آثار هنرمندان خیابانی در موزهها، کتابها، بازار هنر و رسانههای اجتماعی دیده میشوند و در بسیاری از شهرها نیز پروژههای رسمی هنر شهری شکل گرفتهاند.
بااینحال، ویژگی اصلی این جریان همچنان در رابطه آن با فضای عمومی باقی میماند.
استریت آرت زمانی بیشترین معنای خود را پیدا میکند که اثر، محیط اطراف و مخاطب عمومی را در یک تجربه مشترک قرار دهد.
گرافیتی، پوستر، نقاشی دیواری، شابلون، چیدمان و مداخله شهری میتوانند در دورههای مختلف به یکدیگر نزدیک شوند و تعریفهای تازهای ایجاد کنند.
به همین دلیل، برای شناخت استریت آرت بهتر است آن را نه صرفاً «نقاشی روی دیوار»، بلکه بخشی از تاریخ هنر معاصر و فرهنگ شهری بدانیم؛ هنری که در نقطه تلاقی تصویر، شهر، جامعه، اعتراض، مخاطب و بازار شکل گرفته است.
جمعبندی
استریت آرت هنری شهری و عمومی است که با استفاده از تکنیکهایی مانند شابلون، نقاشی دیواری، پوستر و کلاژ، میان اثر هنری، شهر و مخاطب ارتباط برقرار میکند.
این جریان، اگرچه با گرافیتی پیوند تاریخی دارد، دامنه گستردهتری از بیانهای تصویری و اجتماعی را دربر میگیرد.
هنرمندانی مانند بنکسی، باسکیا و کیث هرینگ نقش مهمی در شناساندن و گسترش هنر خیابانی داشتهاند.
ورود استریت آرت به موزهها و بازار هنر، اعتبار و توجه عمومی به این جریان را افزایش داده؛ اما همزمان پرسشهایی درباره اصالت، مالکیت، مکان، آزادی بیان و تجاریشدن آن ایجاد کرده است.
با وجود این، هنر خیابانی همچنان زبانی زنده برای بیان مسائل اجتماعی و فرهنگی است؛ زبانی که میتواند یک دیوار ساده یا فضای متروک را به نقطهای برای گفتوگو، حضور اجتماعی و بازاندیشی درباره شهر تبدیل کند.
5957
