مینو مرتاضی: مادران میدان مایو از ابژه تحت ستم به سوژه صاحب اختیار تبدیل شدند / امیرحسین جلالی: دادخواهی با انتقام‌جویی یکی نیست
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، کتاب «مادران انقلابی: مادران دادخواه میدان مایو» نوشته مارگریت گوزمان بووار، با ترجمه زینب کاظم‌خواه در مجموعه «شاهد عینی» انتشارات وزن دنیا، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵ در کتاب‌خانه وزن دنیا رونمایی شد. در این نشست، مینو مرتاضی لنگرودی؛ فعال و پژوهشگر حوزه زنان، امیرحسین جلالی ندوشن؛ روان‌پزشک و روان‌درمانگر و نفیسه آزاد؛ جامعه‌شناس و پژوهشگر اجتماعی با بررسی تجربه مادران میدان مایو در آرژانتین، درباره تبدیل تجربه شخصی فقدان به کنش جمعی، دگرگونی مفهوم مادری، دادخواهی، حافظه تاریخی و نسبت عدالت‌خواهی با انتقام‌جویی سخن گفتند. زینب کاظم‌خواه، مترجم کتاب، نیز از تجربه ترجمه این اثر و اهمیت روایت زنانی گفت که با پرسش از سرنوشت فرزندان ناپدیدشده خود، یکی از جنبش‌های شناخته‌شده حقوق بشری را شکل دادند. این نشست از ساعت ۱۷ تا ۱۹ برگزار شد و حاضران در آن درباره کتاب و ابعاد تاریخی، اجتماعی و سیاسی جنبش مادران میدان مایو به گفت‌وگو پرداختند.
جنبش مادران میدان مایو از تأثیرگذارترین جنبش‌های اجتماعی قرن بیستم
نیما راد، گرداننده نشست، در آغاز برنامه با اشاره به اهمیت جنبش مادران میدان مایو در تاریخ جنبش‌های اجتماعی قرن بیستم، این حرکت را یکی از تأثیرگذارترین جنبش‌های اجتماعی این قرن دانست که آثار و پیامدهای آن همچنان در نقاط مختلف جهان دیده می‌شود.
او با معرفی کتاب «مادران انقلابی: مادران دادخواه میدان مایو» نوشته مارگریت گوزمان بووار و ترجمه زینب کاظم‌خواه، به موضوع اصلی این اثر پرداخت؛ کتابی که تجربه مادرانی را روایت می‌کند که در دوران دیکتاتوری نظامی آرژانتین، پس از ناپدیدشدن فرزندانشان، برای یافتن حقیقت و پیگیری سرنوشت آن‌ها به میدان آمدند. راد با اشاره به اینکه این جنبش از دل تجربه‌ای شخصی و خانوادگی شکل گرفت، بر اهمیت تبدیل‌شدن سوگ و فقدان به مطالبه‌ای عمومی و جمعی تأکید کرد و از سخنرانان خواست ابعاد مختلف این تجربه تاریخی و اجتماعی را بررسی کنند.
مینو مرتاضی: مادران میدان مایو از ابژه تحت ستم به سوژه صاحب اختیار تبدیل شدند
مینو مرتاضی لنگرودی، فعال و پژوهشگر حوزه زنان، در این نشست با تأکید بر دگرگونی موقعیت اجتماعی و سیاسی مادران میدان مایو گفت این زنان توانستند خود را از جایگاه ابژه‌های تحت ستم بیرون بیاورند و به سوژه‌هایی صاحب اختیار تبدیل شوند. به گفته او، تجربه مادران آرژانتینی نشان می‌دهد چگونه زنان می‌توانند از موقعیتی که جامعه و ساختار قدرت برایشان تعریف کرده است فراتر بروند و با تکیه بر تجربه زیسته خود، در عرصه عمومی و سیاسی نقش‌آفرینی کنند.
مرتاضی با اشاره به شکل‌گیری جنبش مادران میدان مایو در دوران دیکتاتوری نظامی آرژانتین، از نخستین گردهمایی این زنان در ۳۰ آوریل ۱۹۷۷ یاد کرد. مادرانی که در پی ناپدیدشدن فرزندانشان، ابتدا برای یافتن خبری از آن‌ها به نهادهای رسمی مراجعه کردند، اما با بی‌پاسخ‌ماندن درخواست‌هایشان، تصمیم گرفتند اعتراض خود را به فضای عمومی بکشانند. حضور مستمر آن‌ها در میدان مایو و راهپیمایی‌های پنجشنبه‌ها به‌تدریج به شکلی از مقاومت مدنی تبدیل شد.
او با اشاره به روسری‌های سفید این مادران، این نشانه را بخشی از هویت جمعی جنبش دانست؛ نشانه‌ای که حضور و مطالبه آن‌ها را در فضای عمومی قابل تشخیص می‌کرد. این زنان با وجود تفاوت‌های فردی و اجتماعی، حول تجربه مشترک ناپدیدشدن فرزندانشان به یکدیگر پیوستند و توانستند از پیوندهای عاطفی و تجربه مادری برای شکل‌دادن به کنشی سیاسی استفاده کنند.
مرتاضی در ادامه به تغییر جایگاه زنانی پرداخت که پیش از شکل‌گیری جنبش، عمدتاً در چارچوب نقش‌های خانوادگی و خانه‌داری تعریف می‌شدند. آن‌ها با حضور در میدان و پیگیری سرنوشت فرزندانشان، از موقعیت خصوصی به عرصه عمومی وارد شدند؛ درباره ساختار قدرت، مسئولیت حکومت و ضرورت پاسخ‌گویی سخن گفتند و به کنشگرانی تبدیل شدند که دیگر صرفاً منتظر پاسخ نهادهای رسمی نبودند. از این منظر، تجربه مادران میدان مایو تنها اعتراض گروهی از مادران به ناپدیدشدن فرزندانشان نبود، بلکه نمونه‌ای از دگرگونی موقعیت زنان و تبدیل تجربه شخصی به مطالبه‌ای سیاسی و اجتماعی به شمار می‌رفت.
او همچنین به مفهوم مادری در این جنبش پرداخت و توضیح داد که مادران میدان مایو توانستند معنای مادری را از محدوده رابطه زیستی و خانوادگی فراتر ببرند. آن‌ها در کنار پیگیری سرنوشت فرزندان خود، به حافظان یاد و خاطره جوانان ناپدیدشده تبدیل شدند و با روایت‌کردن تجربه‌هایشان، مانع از آن شدند که خشونت و سرکوب به فراموشی سپرده شود. در این تجربه، پیوند میان مادران از رابطه‌ای مبتنی بر خویشاوندی فراتر رفت و نوعی همبستگی جمعی شکل گرفت.
مرتاضی در بخش دیگری از صحبت‌هایش به مطالبه مادران پس از پایان دیکتاتوری پرداخت. او با اشاره به دوره گذار سیاسی و روی کار آمدن دولت رائول آلفونسین، بر تفاوت میان خواسته‌هایی مانند دریافت غرامت یا یافتن بقایای قربانیان و مطالبه اصلی دادخواهی تأکید کرد. از نظر او، مسئله مادران تنها روشن‌شدن سرنوشت فرزندانشان نبود؛ آن‌ها خواهان آشکارشدن حقیقت، مشخص‌شدن مسئولیت عاملان ناپدیدسازی‌ها و پاسخ‌گویی درباره خشونت‌های صورت‌گرفته بودند.
او با طرح این موضوع که دادخواهی را نمی‌توان به جبران مالی یا یافتن پیکر قربانیان تقلیل داد، به اهمیت به‌رسمیت‌شناختن حقیقت تاریخی و مسئولیت سیاسی اشاره کرد. در این چارچوب، پیگیری مادران میدان مایو تلاشی برای حفظ حافظه جمعی و جلوگیری از عادی‌شدن خشونت بود؛ تلاشی که با پایان‌یافتن حکومت نظامی نیز متوقف نشد.
مرتاضی همچنین تجربه این زنان را از منظر شکل‌گیری نوعی دموکراسی مستقیم و مشارکتی بررسی کرد. مادران میدان مایو با حضور مستمر در فضای عمومی، روایت تجربه‌های شخصی و طرح مطالبات مشترک، خود را از جایگاه دریافت‌کنندگان منفعل تصمیم‌های سیاسی خارج کردند و به کنشگرانی تبدیل شدند که در تعیین مطالبات و پیگیری آن‌ها نقش داشتند. روایت‌کردن، حفظ حافظه و انتقال تجربه نیز در این مسیر اهمیت داشت؛ چراکه داستان‌های فردی آن‌ها در کنار یکدیگر قرار گرفت و به روایتی جمعی از خشونت و مقاومت تبدیل شد.
او در جمع‌بندی این بخش، بر اهمیت پیوند میان تجربه مادری، همبستگی و مطالبه عدالت تأکید کرد و تجربه مادران میدان مایو را نمونه‌ای از تبدیل رنج فردی به نیرویی اجتماعی دانست؛ نیرویی که نه‌تنها سرنوشت قربانیان را پیگیری می‌کند، بلکه درباره ساختارهای قدرت و مسئولیت جامعه در برابر خشونت نیز پرسش مطرح می‌کند.
امیرحسین جلالی: دادخواهی با انتقام‌جویی یکی نیست
امیرحسین جلالی ندوشن، روان‌پزشک و روان‌درمانگر، در بخش دیگری از نشست به ابعاد روان‌شناختی تجربه مادران میدان مایو پرداخت و بر تفاوت میان مرگ و ناپدیدشدن تأکید کرد. به گفته او، ناپدیدشدن یک فرد وضعیتی متفاوت از مرگ او ایجاد می‌کند؛ زیرا خانواده در این شرایط با فقدانی روبه‌روست که سرانجام آن روشن نیست و امکان دستیابی به قطعیت درباره سرنوشت عزیز ازدست‌رفته وجود ندارد. در نتیجه، فرایند سوگواری نیز ممکن است در وضعیتی معلق باقی بماند.
جلالی با اشاره به دشواری تجربه خانواده‌هایی که از سرنوشت عزیزانشان اطلاعی ندارند، توضیح داد که ناپدیدشدن صرفاً فقدان یک فرد نیست، بلکه وضعیتی است که خانواده را در انتظار، ابهام و جست‌وجوی مداوم نگه می‌دارد. در چنین شرایطی، امکان پایان‌یافتن سوگ به شکل معمول وجود ندارد و خانواده ممکن است همچنان میان امید به بازگشت و مواجهه با احتمال مرگ گرفتار بماند.
او در ادامه به مفهوم «شاهد» و اهمیت شنیده‌شدن روایت بازماندگان پرداخت. از این منظر، شهادت‌دادن و روایت‌کردن تجربه خشونت تنها بازگویی یک اتفاق گذشته نیست، بلکه تلاشی برای به‌رسمیت‌شناختن آن تجربه و جلوگیری از حذف‌شدن آن از حافظه عمومی است. جلالی با اشاره به اهمیت این موضوع در مواجهه با خشونت‌های سیاسی، بر ضرورت فراهم‌کردن امکان شنیده‌شدن صدای بازماندگان تأکید کرد.
او همچنین با ارجاع به دیدگاه‌های ژان امری درباره رنج و کینه، به این مسئله پرداخت که خشم بازماندگان را نباید با میل به انتقام یکی دانست. به گفته جلالی، دادخواهی و مطالبه پاسخ‌گویی، با انتقام‌جویی تفاوت دارد. مطالبه عدالت به معنای نادیده‌گرفتن رنج و خشم نیست؛ بلکه مستلزم آن است که تجربه قربانیان و بازماندگان به رسمیت شناخته شود و امکان طرح پرسش درباره مسئولیت عاملان خشونت وجود داشته باشد.
جلالی در ادامه، تجربه خانواده‌های جان‌باختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ را به بحث پیوند زد و به دشواری‌های روانی و اجتماعی این خانواده‌ها در مواجهه با فقدان و پیگیری دادخواهی اشاره کرد. او توضیح داد که بازماندگان ممکن است در کنار مطالبه حقیقت و عدالت، با فشارهای مختلفی برای ادامه زندگی و بازگشت به وضعیت عادی روبه‌رو شوند؛ در حالی که تجربه فقدان برای آن‌ها همچنان ادامه دارد. از این منظر، نباید از خانواده‌ها انتظار داشت که برای عبور از سوگ، به سرعت به زندگی پیشین بازگردند یا شکل مشخصی از مواجهه با رنج را بپذیرند.
او همچنین به تفاوت روایت‌ها و شیوه‌های سوگواری در میان خانواده‌های ایرانی اشاره کرد و با مقایسه تجربه مادر یکی از مفقودان جنگ و مادر سعید زینالی، نشان داد که حتی در مواجهه با فقدان‌هایی که ممکن است از بیرون مشابه به نظر برسند، تجربه افراد و خانواده‌ها یکسان نیست. شرایط اجتماعی، زمان و چگونگی ناپدیدشدن، امکان دسترسی به اطلاعات و نوع مواجهه نهادهای رسمی، بر تجربه بازماندگان تأثیر می‌گذارد.
جلالی در این بخش بر ضرورت پرهیز از تعیین الگوی واحد برای سوگواری تأکید کرد. به گفته او، نمی‌توان برای همه بازماندگان شکل مشخصی از عزاداری، خشم، امید یا ادامه زندگی در نظر گرفت. هر فرد و خانواده‌ای تجربه خاص خود را دارد و شنیدن این تفاوت‌ها، بخشی از به‌رسمیت‌شناختن رنج آن‌هاست.
نفیسه آزاد: تبدیل تجربه شخصی به کنش جمعی
نفیسه آزاد، جامعه‌شناس و پژوهشگر اجتماعی، در ادامه نشست به زمینه‌های اجتماعی شکل‌گیری جنبش مادران میدان مایو پرداخت و نقش موقعیت زنان در جامعه آرژانتین را در فهم این تجربه مهم دانست. او با اشاره به اینکه بسیاری از این زنان پیش از ورود به عرصه اعتراض، در نقش‌های سنتی خانوادگی و خانه‌داری تعریف می‌شدند، توضیح داد که چگونه همین موقعیت اجتماعی و تجربه‌های روزمره آن‌ها در شکل‌گیری شبکه‌ای از ارتباطات و همبستگی مؤثر بود.
به گفته آزاد، مادران میدان مایو برای تبدیل‌شدن به یک جنبش اجتماعی، از مهارت‌ها و توانایی‌هایی استفاده کردند که در زندگی روزمره و در چارچوب نقش‌های زنانه آموخته بودند؛ از جمله برقراری ارتباط، ایجاد پیوندهای عاطفی، مراقبت و حفظ روابط. این توانایی‌ها در شرایطی که ساختار سیاسی امکان کنشگری رسمی را از آن‌ها سلب می‌کرد، به ابزارهایی برای سازمان‌دهی و تداوم حرکت اعتراضی تبدیل شد.
او همچنین به نسبت این جنبش با ساختارهای اجتماعی و مذهبی اشاره کرد و از مواجهه مادران با کلیسا و محدودیت‌ها و واکنش‌هایی گفت که در مسیر فعالیتشان با آن روبه‌رو شدند. آزاد توضیح داد که حضور زنان در عرصه عمومی و تبدیل‌شدن آن‌ها به مطالبه‌گرانی سیاسی، لزوماً با پذیرش همگانی مواجه نبود و بخشی از دشواری‌های این مسیر به مقاومت‌های اجتماعی در برابر تغییر نقش زنان بازمی‌گشت.
آزاد در ادامه به تحولات پس از پایان دیکتاتوری و تفاوت دیدگاه‌ها درباره مسیر آینده جنبش پرداخت. او یادآور شد که با تغییر شرایط سیاسی، مسئله دادخواهی و چگونگی مواجهه با گذشته همچنان باقی ماند و درباره شیوه تحقق عدالت، پاسخ‌گویی و نسبت آن با انتقام‌جویی پرسش‌هایی مطرح شد. از نظر او، فهم تجربه مادران میدان مایو مستلزم توجه هم‌زمان به زمینه اجتماعی شکل‌گیری جنبش، روابط میان اعضا و چالش‌هایی است که پس از تغییر حکومت نیز ادامه پیدا کرد.
زینب کاظم‌خواه: روایت تجربه مادران و ثبت حافظه تاریخی
زینب کاظم‌خواه، مترجم کتاب «مادران انقلابی: مادران دادخواه میدان مایو»، نیز در این نشست درباره ویژگی‌های اثر و فرایند ترجمه آن سخن گفت. او با اشاره به موضوع کتاب، بر اهمیت ثبت تجربه زنانی تأکید کرد که در پی ناپدیدشدن فرزندانشان، از موقعیت مادران داغدار به کنشگرانی در عرصه عمومی تبدیل شدند.
کاظم‌خواه با اشاره به رویکرد نویسنده در روایت این جنبش، توضیح داد که کتاب صرفاً به شرح وقایع سیاسی آرژانتین محدود نمی‌شود، بلکه تجربه زیسته مادران، مواجهه آن‌ها با فقدان و چگونگی شکل‌گیری کنش جمعی را نیز دنبال می‌کند. توجه به روایت‌های شخصی و تجربه‌های مستقیم زنان، امکان نزدیک‌شدن به ابعاد انسانی و اجتماعی جنبش را فراهم می‌کند.
او همچنین به شمار گسترده ناپدیدشدگان در دوران دیکتاتوری آرژانتین اشاره کرد و یادآور شد که مسئله ناپدیدسازی اجباری تنها به خانواده‌های قربانیان محدود نماند، بلکه به یکی از مسائل مهم جامعه آرژانتین و جنبش‌های دادخواهی در جهان تبدیل شد. از این منظر، روایت مادران میدان مایو بخشی از حافظه تاریخی مبارزه با فراموشی و تلاش برای دستیابی به حقیقت است.
کتاب «مادران انقلابی: مادران دادخواه میدان مایو» نوشته مارگریت گوزمان بووار، با ترجمه زینب کاظم‌خواه، در مجموعه «شاهد عینی» انتشارات وزن دنیا منتشر شده است. نشست رونمایی و بررسی این کتاب شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵ در کتاب‌خانه وزن دنیا برگزار شد و در آن، سخنرانان از منظرهای اجتماعی، سیاسی، روان‌شناختی و تجربه ترجمه به جنبش مادران میدان مایو و میراث آن پرداختند.
